Tra cứu có nguồn, có thẩm định
Các khái niệm, thuật ngữ tâm lý gần gũi, thường xuất hiện trong đời sống và môi trường học tập của học sinh — và hơn thế nữa.
17 mục từ phù hợp
Hanker Sore
Hanker Sore ghép từ "hanker" (khao khát) và "canker sore" (vết loét miệng) — cách chơi chữ mô tả cảm giác bứt rứt khi một người nhận ra mình bị hấp dẫn bởi ai đó theo cách khiến họ khó chịu hơn vui vẻ, có thể vì thời điểm không phù hợp hoặc vì chính họ không muốn cảm giác đó. Đây là từ lóng phổ biến gần đây trên mạng xã hội, không phải thuật ngữ học thuật hay có nguồn gốc ngôn ngữ cổ như phần lớn từ khác trong nhóm này. Cảm giác nó mô tả — bị cuốn hút nhưng đồng thời khó chịu — là trải nghiệm cảm xúc mâu thuẫn (mixed emotion) có thật.
Cảm xúc & điều tiếtXem
Kaifas
Kaifas mô tả một trải nghiệm cụ thể: sau khi hoàn thành việc khó khăn và cảm thấy nhẹ nhõm, người đó còn được nhận thêm một điều bất ngờ tốt đẹp — hai lớp cảm xúc tích cực chồng lên nhau. Từ này xuất hiện trong các danh sách từ vựng cảm xúc thế giới với nguồn gốc tiếng Litva, dù chưa tìm được từ điển tiếng Litva chính thống xác nhận độc lập cách dùng này. Cảm giác từ mô tả gần với khái niệm "phần thưởng chồng phần thưởng" trong tâm lý học động lực, nơi hai nguồn củng cố tích cực gần nhau tạo phản ứng mạnh hơn tổng từng phần.
Gratitude
Biết ơn không chỉ là câu "cảm ơn" xã giao. Đó là khoảnh khắc mình thật sự nhận ra có điều tốt đang xảy ra với mình, và điều đó không tự nhiên mà có. Nghiên cứu tâm lý học tích cực cho thấy những người thường xuyên để ý và ghi nhận điều mình biết ơn có xu hướng ít lo âu hơn, ngủ ngon hơn và cảm thấy hài lòng với cuộc sống hơn theo thời gian. Một cách luyện tập phổ biến là viết ra ba điều mình biết ơn mỗi ngày, dù nhỏ đến đâu — không phải để phủ nhận khó khăn, mà để cân bằng lại cách mình nhìn một ngày đã qua.
Sadness
Buồn không phải là dấu hiệu có gì đó "sai" với một người — đó là cảm xúc cơ bản xuất hiện khi mất đi điều mình coi trọng hoặc một mong đợi không thành hiện thực. Buồn thường khiến người ta chậm lại, thu mình và nhìn lại tình huống, khác với giận (thúc đẩy hành động) hay sợ (thúc đẩy tránh né). Buồn thoáng qua là một phần bình thường của cuộc sống. Khi nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, đi kèm mất hứng thú với hầu hết mọi thứ và ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày, đó là lúc nên tìm một người lớn đáng tin hoặc chuyên viên để được hỗ trợ đúng cách.
Peaceful
Bình yên khác với vui — nó không nhất thiết là cảm giác hào hứng, mà là cảm giác không có gì phải gấp gáp hay lo lắng ngay lúc này. Trạng thái này thường đi cùng nhịp tim và nhịp thở chậm lại, hệ thần kinh chuyển sang chế độ nghỉ ngơi thay vì báo động. Một số cách phổ biến để tìm lại cảm giác này là hít thở chậm, ở trong không gian quen thuộc, hoặc dành thời gian với điều mình thấy dễ chịu. Bình yên không có nghĩa là không còn vấn đề gì — mà là tạm thời không bị cuốn theo áp lực của vấn đề đó.
Lonely
Cô đơn không giống việc ở một mình. Một người có thể ở giữa đám đông mà vẫn thấy cô đơn, hoặc ở một mình mà không hề thấy cô đơn — điều quyết định là cảm giác thiếu kết nối thật sự, chứ không phải số người xung quanh. Cảm giác này từng có vai trò tiến hoá: như tín hiệu nhắc con người tìm lại kết nối, giống cách đói nhắc mình tìm thức ăn. Cô đơn kéo dài có liên hệ với nguy cơ ảnh hưởng sức khoẻ tâm thần. Nếu cảm giác này ở lại quá lâu, chủ động liên hệ với một người đáng tin thường là bước hữu ích.
Excited
Hứng khởi là cảm giác "nôn nao" dễ chịu trước một điều sắp diễn ra — một chuyến đi, một buổi ra mắt, một tin vui. Về sinh lý, nó khá gần với lo lắng: cùng nhịp tim tăng, cùng cơ thể ở trạng thái cảnh giác cao. Khác biệt nằm ở cách một người diễn giải cảm giác đó — coi nó là mối đe doạ hay là một cơ hội. Một phát hiện thú vị là việc tự nhủ "mình đang hứng khởi" thay vì "mình đang lo lắng" trước một việc như thuyết trình có thể giúp người ta thể hiện tốt hơn, dù hai câu nói dựa trên cùng cảm giác cơ thể.
Anxious
Lo lắng ở mức vừa phải không phải điều bất thường — đó là cách cơ thể chuẩn bị cho một điều quan trọng sắp tới, ví dụ trước bài kiểm tra hay một cuộc trò chuyện khó, và có thể giúp tập trung hơn. Vấn đề xuất hiện khi lo lắng kéo dài, lan sang nhiều tình huống không thực sự nguy hiểm, hoặc khiến cơ thể mệt mỏi vì luôn cảnh giác. Thở chậm, gọi tên chính xác điều mình đang lo, và tách nó khỏi suy nghĩ mơ hồ khác là cách giúp làm dịu lo lắng. Nếu lo lắng thường xuyên chi phối sinh hoạt hằng ngày, nên tìm hỗ trợ chuyên môn.
Embarrassed
Ngại ngùng thường bị coi là cảm giác khó chịu nên tránh, nhưng nó có vai trò xã hội quan trọng. Khi một người đỏ mặt hay lúng túng sau một sai sót nhỏ trước người khác, đó là tín hiệu không lời cho thấy họ nhận ra chuẩn mực chung và quan tâm cách người khác nhìn mình. Nghiên cứu về cảm xúc này cho thấy người biểu lộ ngại ngùng tự nhiên thường được đánh giá đáng tin cậy hơn so với người tỏ ra hoàn toàn thản nhiên sau cùng một tình huống. Nói cách khác, ngại ngùng không phải điểm yếu — nó là một phần cách con người duy trì sự gắn kết trong nhóm.
Proud
Tự hào xuất hiện khi mình làm được một điều gì đó xứng đáng được công nhận — không nhất thiết phải lớn lao, có thể chỉ là hoàn thành một việc mình từng thấy khó. Các nhà nghiên cứu cảm xúc phân biệt hai kiểu tự hào: một kiểu gắn với nỗ lực và thành quả thật sự, có xu hướng thúc đẩy người ta tiếp tục cố gắng; một kiểu khác thiên về so sánh hơn thua với người khác, dễ đi kèm cảm giác tự cao. Tự hào lành mạnh không cần phủ nhận vai trò của người khác đã giúp mình — nó vẫn có thể tồn tại song song với lòng biết ơn.
Angry
Tức giận thường bị coi là cảm xúc "xấu" cần tránh, nhưng bản thân nó không sai — đó là tín hiệu cho biết có điều gì đó không ổn, một ranh giới bị vượt qua hoặc một điều bất công đang xảy ra. Điều đáng chú ý không phải là có tức giận hay không, mà là cách phản ứng với nó. Tức giận thường đi kèm thôi thúc hành động ngay lập tức, nên một khoảng dừng ngắn — như hít thở sâu vài lần — giúp giảm nguy cơ phản ứng theo cách sau này khiến mình hối tiếc. Gọi tên chính xác điều khiến mình giận thường hữu ích hơn cố dồn nén hoàn toàn.
Joyful
Vui vẻ là một trong những cảm xúc cơ bản dễ nhận ra nhất, nhưng nó hiếm khi đến từ một nguồn cố định — cùng một điều có thể khiến người này vui và người khác thì không, tuỳ điều họ coi trọng lúc đó. Nghiên cứu về cảm xúc tích cực cho thấy niềm vui còn giúp mở rộng cách một người suy nghĩ, sáng tạo hơn và sẵn sàng kết nối với người khác hơn khi căng thẳng. Vui vẻ không cần rực rỡ mới có giá trị — niềm vui nhỏ, lặp lại đều đặn, thường đóng góp nhiều cho sự hài lòng với cuộc sống hơn một niềm vui lớn nhưng hiếm hoi.
Nostalgia
Nostalgia từng bị coi là một dạng bệnh lý vào thế kỷ 17 — ban đầu nó được mô tả như một chứng "nhớ nhà" gây hại cho binh lính xa quê. Ngày nay, nghiên cứu tâm lý học hiện đại cho thấy một bức tranh khác hẳn: hoài niệm vừa phải thường mang lại lợi ích tâm lý thật, giúp một người cảm thấy cuộc sống có ý nghĩa hơn, kết nối với những mối quan hệ quan trọng và vượt qua cảm giác cô đơn tạm thời. Nostalgia có thể được khơi gợi bởi một bài hát cũ, một mùi hương quen thuộc hay một cuộc trò chuyện, pha trộn cả buồn lẫn ấm áp cùng lúc.
Gigil
Ai từng muốn véo nhẹ má một em bé dễ thương hoặc siết chặt một chú cún đến mức "không chịu nổi" đều đã trải qua điều tiếng Tagalog gọi là gigil. Đây không chỉ là một từ địa phương thú vị — các nhà nghiên cứu cảm xúc gọi hiện tượng này là "biểu hiện nghịch dạng của cảm xúc tích cực" (dimorphous expression), khi niềm vui hoặc sự đáng yêu quá mức khiến não phản ứng bằng cử chỉ giống gây hấn nhẹ, như muốn cắn hoặc bóp, dù không có ý gây hại. Gigil là một trong số ít từ ngoại lai được giới nghiên cứu dùng làm tên gọi hiện tượng này.
Matutolypea
Có những buổi sáng một người thức dậy đã thấy bực bội, dù chưa có chuyện gì xảy ra và cũng không biết vì sao. John Koenig gọi trạng thái này là matutolypea trong "The Dictionary of Obscure Sorrows", ghép từ tiếng Latin liên quan đến buổi sáng. Đây là một từ sáng tác, không phải thuật ngữ y khoa hay tâm lý học, nhưng trạng thái nó mô tả có phần trùng với hiện tượng "sleep inertia" — trạng thái uể oải, kém tỉnh táo và dễ cáu gắt ngay sau khi thức dậy, vốn là một chủ đề đã được nghiên cứu thật trong khoa học về giấc ngủ.
Commuovere
Commuovere mô tả chính xác khoảnh khắc một câu chuyện — một bộ phim, một hành động tử tế bất ngờ, hay một đoạn văn — khiến người đọc hoặc người xem rơi nước mắt vì xúc động, không phải vì buồn. Từ này gần với hướng nghiên cứu tâm lý học cảm xúc gọi là "being moved" hoặc kama muta — trạng thái xúc động mạnh khi chứng kiến sự gắn kết, lòng tốt hoặc tình yêu thương sâu sắc giữa người với người. Đây là lĩnh vực nghiên cứu còn khá mới nhưng có thật, khác với phần lớn từ cảm xúc ngoại lai khác trong nhóm này.
emotion regulation
Điều tiết cảm xúc không phải là ép mình đừng buồn, đừng sợ hoặc đừng tức giận. Đó là nhóm quá trình giúp một người nhận ra cảm xúc, hiểu hoàn cảnh tạo ra cảm xúc và lựa chọn cách phản ứng phù hợp hơn với mục tiêu, mối quan hệ và sự an toàn. Cùng một cảm xúc có thể được điều tiết theo nhiều cách, chẳng hạn thay đổi cách nhìn về tình huống hoặc tạm hoãn phản ứng. Nghiên cứu cho thấy các cách khác nhau có thể liên hệ với trải nghiệm và biểu hiện cảm xúc khác nhau.
Từ điển giải thích, không chẩn đoán. Một mục từ giúp gọi tên và hiểu khái niệm; không dùng để tự kết luận về bản thân hay người khác.